Dissosiativ (konversion) pozuntu

Dissosiativ pozuntu nədir?

XBT-11-ə görə dissosiativ pozuntular şəxsiyyət, hisslər, qavrayış, emosiyalar, düşüncələr, yaddaş, bədən hərəkətləri üzərində nəzarət və ya davranışın normal inteqrasiyasında qeyri-iradi pozulma və ya kəsilmə ilə xarakterizə olunur ^[1]. Pozulma tam ola bilər, lakin daha çox qismən olur və gündən-günə, hətta saatdan-saata dəyişə bilər ^[1]. XBT-11-in dissosiativ pozuntular qrupunda nevroloji simptomlarla gedən forma “dissociative neurological symptom disorder” (dissosiativ nevroloji simptom pozuntusu) adlanır; müasir elmi ədəbiyyatda belə vəziyyətlər “funksional nevroloji pozuntu” kimi təsvir olunur ^{[1, 2]}.

Nə dərəcədə yayılıb?

Lancet Neurology-də dərc olunmuş icmala görə, funksional nevroloji pozuntu nevroloji praktikada tez-tez rast gəlinən vəziyyətdir ^[2].

Hansı formaları var?

Eyni icmalda oxşar səbəb və mexanizmlərə malik dörd forma təsvir edilir; onlar nevrologiya ilə psixiatriyanın kəsişməsində yerləşən pozuntunun variantları kimi qiymətləndirilir ^[2]:

• funksional tutmalar;
• funksional hərəki pozuntular;
• davamlı postural-perseptiv başgicəllənmə;
• funksional koqnitiv (idraki) pozuntu.

XBT-11-in dissosiativ pozuntular qrupuna həmçinin dissosiativ amneziya, trans və possessiv trans pozuntuları, dissosiativ şəxsiyyət pozuntusu və onun qismən forması, eləcə də depersonalizasiya-derealizasiya pozuntusu daxildir ^[1].

Niyə yaranır?

Psixoloji stress amilləri funksional nevroloji pozuntu üçün tez-tez rast gəlinən risk amilləridir, lakin çox vaxt belə amil tapılmır ^[2]. Bu pozuntunun mexanizmlərinə limbik sistemin həddindən artıq aktivliyi, beynin “proqnozlaşdırıcı kodlaşdırma” prosesində daxili simptom modelinin formalaşması və hərəkətin iradi olma hissini təmin edən beyin şəbəkələrinin fəaliyyətindəki pozulmalar aid edilir ^[2].

Bu simptomlar qəsdəndirmi?

Xeyr. XBT-11 dissosiativ pozuntulardakı pozulmanı qeyri-iradi kimi təsvir edir ^[1]; funksional nevroloji pozuntunun müasir diaqnostikası da insanın həqiqətən yaşadığı simptom və əlamətlərə əsaslanır ^[2].

Diaqnoz necə qoyulur?

Müasir yanaşma diaqnozu yalnız başqa xəstəlikləri istisna etməklə deyil, “pozitiv” əlamətlər əsasında qoymağı nəzərdə tutur: eyni tapşırıq daxilində və fərqli tapşırıqlar arasında zamanla dəyişkənlik göstərən tanınan simptom və əlamət modelləri qiymətləndirilir ^[2]. Dörd formanın hər birinin fərqləndirici xüsusiyyətləri var və diaqnozu kliniki neyrofizioloji müayinələr və digər biomarkerlər dəstəkləyə bilər ^[2]. XBT-11-ə görə simptomlar sinir sistemi xəstəliyi və ya başqa tibbi vəziyyətlə daha yaxşı izah olunmamalıdır ^[1]; buna görə diaqnostikada nevroloji qiymətləndirmə mühüm yer tutur.

Müalicə necə aparılır?

Sübutlar fərdi uyğunlaşdırılmış, multidissiplinar müalicəni dəstəkləyir; bu müalicəyə fiziki terapiya və psixoloji terapiya yanaşmaları daxil ola bilər ^[2].

Tez-tez verilən suallar