Somatoform (psixosomatik) pozuntular

Somatoform pozuntu nədir?

Somatoform (gündəlik dildə “psixosomatik”) pozuntular insanı narahat edən, uzun müddət davam edən bədən şikayətləri və onlara həddindən artıq diqqətlə xarakterizə olunur ^[1]. XBT-11-də bu vəziyyət “bodily distress disorder” adı ilə təsvir edilir ^[1]. Müasir elmi ədəbiyyatda “davamlı bədən (somatik) simptomları” termini səbəbindən asılı olmayaraq bir neçə ay və daha çox davam edən narahatedici bədən şikayətləri üçün ümumi ad kimi istifadə olunur ^[2].

Hansı xüsusiyyətləri var?

XBT-11-ə görə ^[1]:

• bədən şikayətləri davamlıdır: ən azı bir neçə ay ərzində, demək olar ki, hər gün olur;
• adətən bir neçə şikayət olur və onlar zamanla dəyişə bilər; bəzən tək bir əlamət — çox vaxt ağrı və ya yorğunluq — ön plana çıxır;
• şikayətlərə həddindən artıq diqqət təkrar-təkrar həkimlərə müraciətdə özünü göstərə bilər;
• müvafiq müayinələr və həkimin izahatı narahatlığı aradan qaldırmır;
• şikayətlər və onlarla bağlı narahatlıq ailə münasibətlərinə, təhsilə, işə və ya asudə vaxta təsir edir.

Şikayətlərə başqa xəstəlik səbəb olsa və ya onlara təsir göstərsə belə, bu pozuntuda şikayətlərə yönələn diqqət həmin xəstəliyin xarakteri və gedişi ilə müqayisədə açıq-aydın həddindən artıq olur ^[1]. Davamlı bədən simptomları əhəmiyyətli əlilliklə əlaqəlidir və xəstələr, səhiyyə işçiləri və cəmiyyət üçün böyük yük yaradır ^[2].

Niyə yaranır?

Lancet-də dərc olunmuş icmala görə, davamlı bədən simptomları infeksiyalardan, zədələrdən, digər xəstəliklərdən və ya stresli həyat hadisələrindən sonra başlaya, yaxud heç bir aydın səbəb olmadan yarana bilər; simptomlar uzandıqca onların müəyyən bioloji səbəblə əlaqəsi çox vaxt zəifləyir ^[2]. Simptomların davamlı olmasında bir çox bioloji və psixososial amil rol oynayır ^[2]:

• davamlı iltihab, epigenetik xüsusiyyətlər, immun, metabolik və mikrobiom dəyişiklikləri;
• erkən yaşda yaşanmış ağır həyat təcrübələri;
• depressiya və xəstəliklə bağlı narahatlıq;
• simptomlarla bağlı mənfi gözləntilər, diqqətin simptomlara yönəlməsi və simptomun “öyrənilməsi”;
• qaçma davranışları.

Bu şikayətlər “uydurma”dırmı?

Xeyr. XBT-11 bu pozuntunu insanı həqiqətən narahat edən bədən simptomları ilə təsvir edir ^[1]. Əlamətlərin qəsdən uydurulması və ya saxtalaşdırılması isə XBT-11-də “factitious disorders” adlanan ayrıca qrupa aiddir və bu pozuntudan fərqlidir. Lancet icmalı bu xəstələrin tez-tez stiqma ilə üzləşdiyini və onun azaldılmasının vacibliyini vurğulayır ^[2].

Diaqnoz və müalicə necə aparılır?

• Əsas yardım. Əsas yardım mövcud bioloji səbəblərin müalicəsini, eləcə də xəstənin şikayətlərini ciddiyə alan, lazımi təminat verən və simptomların bioloji, psixoloji və sosial tərəflərini izah edən, xəstəyönümlü ünsiyyəti əhatə edir ^[2].
• Məqsədyönlü psixoloji və dərman müalicəsi. Əsas yardım kifayət etmədikdə məqsədyönlü psixoloji və farmakoloji müdaxilələr faydalı ola bilər ^[2].
• Koqnitiv-davranış terapiyası. NHS-ə görə danışıq terapiyası, məsələn koqnitiv-davranış terapiyası, simptomlar, narahatlıqlar, hisslər və insanın onların öhdəsindən necə gəldiyi arasındakı əlaqəni anlamağa kömək etməklə simptomların idarə olunmasını asanlaşdırır ^[3].
• Dərmanlar. Antidepressantlar depressiya olmasa belə faydalı ola bilər; dərmanın mümkün faydası həmişə əlavə təsirləri ilə müqayisədə qiymətləndirilməlidir ^[3].
• Həyat tərzi. Müntəzəm fiziki aktivlik və yaxşı istirahət də simptomları yüngülləşdirə bilər ^[3].

Vacib: NHS-ə görə ağrıkəsici və ya sakitləşdirici dərmanlar asılılığa səbəb ola bilər ^[3]. Onları həkim təyinatı olmadan qəbul etməyin.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

• bədən şikayətləri aylarla davam edirsə və həyat keyfiyyətinizi aşağı salırsa ^{[1, 2]};
• müayinə nəticələri narahatlığınızı azaltmırsa və tez-tez həkim dəyişirsinizsə ^[1];
• şikayətlərlə yanaşı çökgün əhval və ya güclü narahatlıq varsa ^[2].

Tez-tez verilən suallar