Depressiya: ümidsizlik və həyata marağın itməsi

Depressiya nədir?

Depressiya (depressiv pozuntu) geniş yayılmış psixi pozuntudur və gündəlik əhval dəyişikliklərindən fərqlənir: insan uzun müddət çökgün əhval və ya fəaliyyətlərə maraq və zövq itkisi yaşayır ^[1]. Depressiv epizodda əlamətlər günün çox hissəsində, demək olar ki, hər gün, ən azı iki həftə davam edir ^[1]. Lancet-də 2026-cı ildə dərc olunmuş icmala görə, depressiya hər cəmiyyətdə, gəncdən yaşlıya qədər hər yaşda insanlara təsir edən və böyük qlobal yük yaradan xəstəlikdir ^[2].

Nə dərəcədə yayılıb?

ÜST-ün məlumatına görə, 2023-cü ildə dünya əhalisinin təxminən 4%-i, o cümlədən böyüklərin 5,2%-i və 70 yaşdan yuxarı böyüklərin 5,4%-i depressiya keçirib; dünyada təxminən 322 milyon insan depressiyadan əziyyət çəkir ^[1]. Qadınlarda depressiya kişilərə nisbətən təxminən 1,5 dəfə çox rast gəlinir; dünyada hamilə qadınların və yeni doğmuş qadınların 10%-dən çoxu depressiya yaşayır ^[1]. Yüksək gəlirli ölkələrdə belə depressiyası olanların yalnız təxminən üçdə biri psixi sağlamlıq müalicəsi alır ^[1].

Hansı əlamətlər ola bilər?

Depressiv epizod zamanı insan çökgün əhval (kədər, əsəbilik, boşluq hissi) və ya fəaliyyətlərə maraq və zövq itkisi yaşayır. Bununla yanaşı aşağıdakı əlamətlər ola bilər ^[1]:

• diqqəti cəmləməkdə çətinlik;
• həddindən artıq günah hissi və ya özünü dəyərsiz hiss etmə;
• gələcəyə ümidsizlik;
• ölüm və ya intihar barədə düşüncələr;
• yuxu pozuntuları;
• iştahanın və ya çəkinin dəyişməsi;
• güclü yorğunluq və enerji azlığı.

Əlamətlərin sayına, ağırlığına və insanın fəaliyyətinə təsirinə görə depressiv epizod yüngül, orta və ağır ola bilər ^[1].

Depressiyanın hansı gediş formaları var?

ÜST-ə görə ^[1]:

• tək epizodlu depressiv pozuntu — insanın ilk və yeganə epizodu;
• təkrarlanan depressiv pozuntu — ən azı iki depressiv epizod;
• bipolyar pozuntu — depressiv epizodların maniya epizodları ilə növbələşməsi. Bipolyar pozuntuda fərqli dərmanlar və müalicə üsulları istifadə olunur; buna görə bu fərqin qiymətləndirilməsi vacibdir (bax: Bipolyar pozuntu).

Səbəblər və risk amilləri

• Depressiya sosial, psixoloji və bioloji amillərin mürəkkəb qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır ^[1].
• İşsizlik, yaxınını itirmə və travmatik hadisələr kimi ağır həyat hadisələri yaşamış insanlarda depressiyanın yaranma ehtimalı daha yüksəkdir; depressiya da öz növbəsində stressi və həyat çətinliklərini artıra bilər ^[1].
• Depressiya fiziki sağlamlıqla sıx bağlıdır: fiziki passivlik və spirtli içkinin zərərli istifadəsi kimi amillər həm depressiya, həm də ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng, diabet və tənəffüs xəstəlikləri üçün risk amilləridir; bu xəstəliklərlə yaşayan insanlarda da depressiya yarana bilər ^[1].

Diaqnoz necə qoyulur?

Depressiyanın müxtəlif formalarda təzahür etməsi, gedişinin və müalicəyə cavabın fərqli olması aşkarlanmasını və diaqnozunu çətinləşdirə bilər ^[3]. Buna görə diaqnoz ətraflı kliniki qiymətləndirməyə əsaslanır: əlamətlərin müddəti, ağırlığı, əvvəlki epizodlar, maniya əlamətlərinin olub-olmaması və fiziki sağlamlıq nəzərdən keçirilir. Lancet-in 2026-cı il icmalı depressiyanın diaqnostikasının və kliniki idarə olunmasının təkmilləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayır ^[2].

Depressiya necə müalicə olunur?

Ümumi prinsiplər. ÜST-ə görə yüngül, orta və ağır depressiyanın effektiv müalicəsi mövcuddur. Psixoloji müalicə depressiyada ilk seçimdir; orta və ağır depressiyada o, antidepressant dərmanlarla birlikdə tətbiq oluna bilər. Yüngül depressiyada antidepressantlara ehtiyac yoxdur ^[1]. Effektiv psixoloji üsullara davranış aktivləşdirilməsi, koqnitiv-davranış terapiyası, interpersonal psixoterapiya və problemlərin həlli terapiyası aiddir ^[1].

Psixoterapiya və dərmanın müqayisəsi. Böyüklərdə depressiya üzrə 101 tədqiqatı (11 910 xəstə) birləşdirən şəbəkə meta-analizində psixoterapiya ilə dərman müalicəsi arasında effektivlik baxımından əhəmiyyətli fərq tapılmayıb; onların birgə tətbiqi isə hər birindən ayrılıqda daha effektiv olub. Birgə müalicə və təkcə psixoterapiya xəstələr tərəfindən təkcə dərman müalicəsindən daha yaxşı qəbul edilib ^[4].

Antidepressantlar. 522 randomizə olunmuş tədqiqatı və 116 477 iştirakçını əhatə edən şəbəkə meta-analizində böyüklərdə depressiyanın kəskin müalicəsində öyrənilən 21 antidepressantın hamısı plasebodan daha effektiv olub; preparatlar arasında effektivlik və tolerantlıq fərqləri qeydə alınıb ^[5]. ÜST-ə görə dərman seçilərkən mümkün əlavə təsirlər, müalicənin əlçatanlığı və xəstənin üstünlükləri nəzərə alınmalıdır ^[1].

Uşaq və yeniyetməlilər. ÜST uşaqlarda depressiyanın müalicəsi üçün antidepressantların istifadəsini tövsiyə etmir; yeniyetməlilərdə isə onlar birinci sıra müalicə deyil və xüsusi ehtiyatla tətbiq edilir ^[1].

İntihar düşüncələri: nə etməli?

ÜST-ə görə 2021-ci ildə dünyada təxminən 727 min insan intihar nəticəsində həyatını itirib; intihar 15–29 yaşlılar arasında ölümün üçüncü əsas səbəbidir ^[1]. İntihar barədə düşüncələriniz varsa ^[1]:

• tək olmadığınızı unutmayın — bir çox insan oxşar vəziyyətdən keçib və kömək tapıb;
• hisslərinizi etibar etdiyiniz biri ilə bölüşün;
• həkimlə danışın;

Özünüzə necə kömək edə bilərsiniz?

ÜST-ün tövsiyələri (bu addımlar müalicəni əvəz etmir) ^[1]:

• əvvəl sevdiyiniz fəaliyyətləri davam etdirməyə çalışın;
• dostlarınız və ailənizlə əlaqəni saxlayın;
• müntəzəm hərəkət edin — qısa gəzinti də faydalıdır;
• yemək və yuxu rejiminə mümkün qədər əməl edin;
• spirtli içkidən imtina edin və ya onu azaldın, narkotik vasitələrdən istifadə etməyin;
• hisslərinizi etibar etdiyiniz biri ilə bölüşün və həkimə müraciət edin.

Depressiyanın qarşısını almaq olarmı?

ÜST-ə görə profilaktika proqramlarının depressiyanı azaltdığı göstərilib: uşaq və yeniyetməlilərdə müsbət çətinliklərin öhdəsindən gəlmə bacarıqlarını gücləndirən məktəb proqramları, davranış problemləri olan uşaqların valideynləri üçün müdaxilələr və yaşlılar üçün idman proqramları effektiv ola bilər ^[1].

Tez-tez verilən suallar