Yuxusuzluq nədir?
Yuxusuzluq (insomniya) yuxuya getməkdə və ya yuxunu davam etdirməkdə çətinliklə xarakterizə olunan yuxu pozuntusudur [1]. O, müstəqil şəkildə və ya digər tibbi və psixi xəstəliklərlə birlikdə yarana bilər; müalicə olunmadıqda həmin xəstəliklərin yaranması və ağırlaşması üçün risk amilinə çevrilir [2].
Yuxu pozuntularının hansı növləri var?
XBT-11-ə görə yuxu-oyaqlıq pozuntuları aşağıdakı qruplara bölünür [1]:
- yuxuya getmə və ya yuxunu davam etdirmə çətinliyi (insomniya pozuntuları);
- həddindən artıq yuxululuq (hipersomnolensiya pozuntuları);
- yuxu zamanı tənəffüs pozulmaları (yuxu ilə bağlı tənəffüs pozuntuları);
- yuxu-oyaqlıq rejiminin pozulması (sirkad ritm pozuntuları);
- yuxu zamanı qeyri-adi hərəkətlər (yuxu ilə bağlı hərəki pozuntular);
- yuxuya gedərkən, yuxuda və ya oyanarkən baş verən problemli davranış və fizioloji hadisələr (parasomniyalar).
Nə dərəcədə yayılıb?
Epidemioloji icmala görə, böyük əhalinin təxminən 10%-ində insomniya pozuntusu var, daha 20%-ində isə vaxtaşırı yuxusuzluq əlamətləri müşahidə olunur [3]. İlkin tibbi yardımda xəstələrin 50%-inə qədərində insomniya rast gəlinir [2]. Qadınlar, yaşlılar və sosial-iqtisadi çətinlik yaşayan insanlar yuxusuzluğa daha həssasdır [3]. Yuxusuzluq çox vaxt xroniki gedir: 5 illik dövrdə hallarının təxminən 40%-i davam edir [3].
Diaqnoz necə qoyulur?
Avropa klinik təlimatına görə yuxusuzluğun diaqnostikası aşağıdakıları əhatə edir [4, 5]:
- yuxu və tibbi anamnezi əhatə edən kliniki söhbət (yuxu vərdişləri, yuxu mühiti, iş qrafiki, sirkad amillər);
- yuxu sorğu vərəqələri və yuxu gündəliyi;
- somatik və psixi sağlamlıqla bağlı suallar, fiziki müayinə və göstəriş olduqda əlavə müayinələr (məsələn, qan analizləri, EKQ, EEQ).
Aktiqrafiya yuxusuzluğun rutin qiymətləndirilməsi üçün tövsiyə edilmir, lakin differensial diaqnostikada faydalı ola bilər [4]. Digər yuxu pozuntularından (məsələn, yuxu zamanı dövri ətraf hərəkətləri və ya yuxu ilə bağlı tənəffüs pozuntuları) şübhə olduqda, həmçinin müalicəyə davamlı yuxusuzluqda polisomnoqrafiya tətbiq olunmalıdır [4].
Yuxusuzluq necə müalicə olunur?
Birinci sıra müalicə: insomniya üçün koqnitiv-davranış terapiyası. Avropa klinik təlimatı (2023) insomniya üçün koqnitiv-davranış terapiyasını (ingiliscə CBT-I) istənilən yaşda böyüklərdə, müşayiətedici xəstəlikləri olan xəstələr də daxil olmaqla, xroniki yuxusuzluğun birinci sıra müalicəsi kimi tövsiyə edir; terapiya üzbəüz və ya rəqəmsal formatda aparıla bilər [4]. Lancet icmalına görə bu terapiya və dərman müalicəsi qısa müddətdə oxşar təsir göstərir, lakin müalicə dayandırıldıqdan sonra uzunmüddətli davamlı təsir yalnız koqnitiv-davranış terapiyasında müşahidə olunub [2].
Dərman müalicəsi. Koqnitiv-davranış terapiyası kifayət qədər effektiv olmadıqda dərman müalicəsi təklif oluna bilər [4]. Avropa təlimatına görə [4]:
- benzodiazepinlər, benzodiazepin reseptor aqonistləri, daridoreksant və aşağı dozalı sedativ antidepressantlar qısamüddətli müalicə (4 həftəyə qədər) üçün istifadə oluna bilər; bəzi hallarda üstünlük və çatışmazlıqlar nəzərə alınmaqla daha uzunmüddətli müalicəyə başlana bilər;
- oreksin reseptor antaqonistləri 3 aya qədər, bəzi hallarda daha uzun müddətə istifadə oluna bilər;
- uzun təsirli melatonin 55 yaş və yuxarı xəstələrdə 3 aya qədər istifadə oluna bilər.
Tövsiyə olunmayan vasitələr. Antihistamin dərmanlar, antipsixotiklər, qısa təsirli melatonin, ramelteon və bitki mənşəli preparatlar yuxusuzluğun müalicəsi üçün tövsiyə edilmir [4]; homeopatiya və akupunktura kimi alternativ üsullar da tövsiyə olunmur [5].
Əlavə üsullar. İşıq terapiyası və fiziki məşqlər koqnitiv-davranış terapiyasına əlavə kimi faydalı ola bilər [4].
Yuxusuzluq və psixi sağlamlıq
Yuxu pozuntuları depressiyanın əlamətlərindən biridir [6]. Lancet icmalına görə yuxusuzluq psixi pozuntularla birlikdə rast gəlinə bilər və müalicə olunmadıqda onların yaranması və ağırlaşması üçün risk amilidir; buna görə Amerika Həkimlər Kolleci 2016-cı ildə yuxusuzluğun ayrıca hədəflənərək müalicə olunmasını tövsiyə edib [2].
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
- yuxuya getmək və ya yuxunu davam etdirmək çətinliyi uzun müddət davam edirsə [3];
- yuxusuzluq gündüz fəaliyyətinizə, əhvalınıza və ya iş qabiliyyətinizə təsir edirsə;
- yuxu zamanı tənəffüs pozulmaları, yuxuda qeyri-adi hərəkətlər və ya həddindən artıq gündüz yuxululuğu varsa — bu, başqa yuxu pozuntusunun əlaməti ola bilər [1, 4];
- yuxu dərmanlarını özbaşına və ya uzun müddət qəbul edirsinizsə.
Tez-tez verilən suallar
Yuxu dərmanını hər gecə qəbul etmək olarmı?
Avropa təlimatına görə bir çox yuxu dərmanı əsasən qısamüddətli (4 həftəyə qədər) müalicə üçün tövsiyə olunur; daha uzun müddətli istifadə yalnız həkim qərarı ilə, fayda və risklər qiymətləndirilərək mümkündür [4].
Antihistaminlər və bitki mənşəli vasitələr kömək edirmi?
Avropa təlimatı onları yuxusuzluğun müalicəsi üçün tövsiyə etmir [4].
Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya
Dr. Fərid Məmmədov yuxusuzluq və yuxu problemləri ilə bağlı konsultasiya və müalicə qəbulu aparır.
Elmi mənbələr
- ÜST. XBT-11 — 07 Sleep-wake disorders: https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#274880002
- Perlis ML, Posner D, Riemann D, Bastien CH, Teel J, Thase M. Insomnia. Lancet. 2022;400(10357):1047–1060. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(22)00879-0
- Morin CM, Jarrin DC. Epidemiology of Insomnia: Prevalence, Course, Risk Factors, and Public Health Burden. Sleep Med Clin. 2022;17(2):173–191. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jsmc.2022.03.003
- Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035. DOI: https://doi.org/10.1111/jsr.14035
- Riemann D, Baglioni C, Bassetti C, et al. European guideline for the diagnosis and treatment of insomnia. J Sleep Res. 2017;26(6):675–700. DOI: https://doi.org/10.1111/jsr.12594
- ÜST. Depressive disorder (depression) (11.09.2026): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.