Şizofreniya və digər psixotik pozuntular

Psixotik pozuntular nədir?

XBT-11-ə görə şizofreniya və digər ilkin psixotik pozuntular reallığı dərk etmədə əhəmiyyətli pozulmalar və davranış dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunur ^[1]. Onlar pozitiv əlamətlərlə (davamlı sayıqlama, davamlı hallüsinasiyalar, nizamsız düşüncə və nitq, kobud nizamsız davranış, təsir və idarəetmə yaşantıları), neqativ əlamətlərlə (emosiyaların donuqlaşması, iradə zəifliyi) və psixomotor pozulmalarla özünü göstərir ^[1]. Bu əlamətlər başqa psixi pozuntunun (məsələn, əhval pozuntusu, delirium və ya maddə istifadəsi ilə bağlı pozuntu) təzahürü deyil ^[1].

Bu qrupa hansı pozuntular daxildir?

XBT-11-də bu qrupa aşağıdakılar aid edilir ^[1]:

• şizofreniya;
• şizoaffektiv pozuntu;
• şizotipal pozuntu;
• kəskin və keçici psixotik pozuntu;
• sayıqlama pozuntusu.

Diaqnoz qoyularkən əlamətlərin pozitiv, neqativ, depressiv, maniakal, psixomotor və koqnitiv (idraki) təzahürləri ayrıca qiymətləndirilə bilər ^[1].

Şizofreniya nə dərəcədə yayılıb?

ÜST-ə görə şizofreniya dünyada təxminən hər 300 nəfərdən 1-ində (27 milyon insan) rast gəlinir; 20 yaşdan yuxarı böyüklər arasında bu göstərici hər 206 nəfərdən 1-dir ^[2]. Xəstəlik ən çox yeniyetmə dövrünün sonunda və 20 yaşlarda başlayır, kişilərdə adətən daha erkən başlayır ^[2]. Ümumi təsəvvürün əksinə olaraq, şizofreniya kişilərdə qadınlara nisbətən yalnız bir qədər çox rast gəlinir ^[3].

Şizofreniyanın əlamətləri

Lancet seminarına görə şizofreniyanın əlamətləri pozitiv, neqativ və dezorqanizasiya sindromlarına bölünür; koqnitiv pozulma da xəstəliyin əlavə kliniki xüsusiyyəti kimi qəbul olunur ^[3]. ÜST-ün təsvirinə görə ^[2]:

• davamlı sayıqlama ideyaları — əks sübutlara baxmayaraq nəyinsə doğru olduğuna sarsılmaz inam;
• davamlı hallüsinasiyalar — olmayan şeyləri eşitmək, görmək, iyini duymaq, toxunuşunu və ya varlığını hiss etmək;
• təsir və idarəetmə yaşantıları — hisslərin, istəklərin, hərəkət və ya düşüncələrin insanın özünə aid olmadığı, başqaları tərəfindən ağlına qoyulduğu və ya götürüldüyü, yaxud fikirlərinin başqalarına ötürüldüyü hissi;
• nizamsız düşüncə — çox vaxt dağınıq və ya mövzuya aid olmayan nitq;
• çox nizamsız davranış — mənasız görünən hərəkətlər, gözlənilməz və ya vəziyyətə uyğun olmayan emosional reaksiyalar;
• neqativ əlamətlər — nitqin kəskin azalması, emosiyaların yaşanmasının və ifadəsinin məhdudlaşması, maraq və zövq ala bilməmə, sosial təcrid;
• hərəkətlərdə həddindən artıq həyəcan və ya ləngimə, qeyri-adi vəziyyətlərdə donub qalma.

Şizofreniyası olan insanlarda yaddaş, diqqət və problem həll etmə kimi idrak funksiyalarında da davamlı çətinliklər ola bilər ^[2].

Səbəblər və risk amilləri

• Genetika. Şizofreniyaya genetik təsir əsasən poligenikdir, yəni çoxsaylı genlərin kiçik təsirlərinin cəmi ilə bağlıdır ^[3].
• Erkən həyat amilləri. Doğuş və erkən həyat dövrü ilə bağlı amillər də mühüm etioloji rol oynayır ^[3].
• Beyin dəyişiklikləri. Dopamin sisteminin və glutamaterg NMDA reseptorlarının funksiyasındakı pozulmalar dolayı və birbaşa sübutlarla dəstəklənir; yan mədəciklərin genişlənməsi və beyin həcminin təxminən 2% azalması təsdiq olunmuş tapıntılardır ^[3].
• Kannabis və uşaqlıq travmaları. ÜST-ə görə kannabisin intensiv istifadəsi şizofreniya riskinin artması ilə əlaqələndirilir ^[2]; Lancet seminarında kannabis və uşaqlıqda yaşanan ağır təcrübələrin səbəb rolu hələ elmi müzakirə mövzusu kimi göstərilir ^[3].

Gediş və proqnoz

Şizofreniyanın nəticəsi hamı üçün eyni dərəcədə ağır deyil ^[3]. ÜST-ə görə şizofreniyası olan insanların ən azı üçdə biri simptomların tam remissiyasına nail olur; bəzilərində əlamətlər dövri olaraq güclənib zəifləyir, bəzilərində isə tədricən ağırlaşa bilər ^[2]. Şizofreniyası olan insanlar ümumi əhaliyə nisbətən 9 il tez dünyasını dəyişir; bu, çox vaxt ürək-damar, metabolik və infeksion xəstəliklərlə bağlıdır ^[2] — buna görə fiziki sağlamlığa nəzarət də müalicənin vacib hissəsidir.

Müalicə necə aparılır?

Antipsixotik dərmanlar. Lancet seminarına görə müalicənin əsasını dopamin reseptorlarını bloklayan dərmanlar təşkil edir ^[3]. 402 tədqiqatı və 53 463 iştirakçını əhatə edən şəbəkə meta-analizində 32 antipsixotikin demək olar ki, hamısı ümumi əlamətləri plasebodan daha çox azaldıb; preparatlar arasında effektivlik fərqləri əsasən tədricidir, əlavə təsirlər baxımından fərqlər isə daha qabarıqdır ^[4]. Buna görə dərman seçilərkən xəstənin fiziki sağlamlıq problemləri və üstünlükləri nəzərə alınır ^[4].

Psixoloji və psixososial yardım. ÜST-ə görə şizofreniya üçün effektiv qayğı variantlarına dərman müalicəsi, psixoedukasiya, ailə ilə iş, koqnitiv-davranış terapiyası və psixososial reabilitasiya (məsələn, həyat bacarıqlarının öyrədilməsi) daxildir; dəstəkli yaşayış və dəstəkli məşğulluq da vacib qayğı seçimləridir ^[2]. Lancet seminarına görə psixoloji müdaxilə kimi koqnitiv-davranış terapiyasının əlamətlərə təsiri nisbətən kiçikdir ^[3].

Sağalmaya yönəlmiş yanaşma. Xəstənin müalicə qərarlarında söz sahibi olması şizofreniyası olan insanlar və onların ailələri üçün vacibdir ^[2].

Ailə və yaxınlar üçün

ÜST-ə görə şizofreniyası olan insanın özünün, ailə üzvlərinin və cəmiyyətin dəstəkdə iştirakı vacibdir ^[2]. Stiqma və ayrı-seçkilik sosial təcridə, səhiyyə, təhsil, mənzil və məşğulluq imkanlarının məhdudlaşmasına səbəb ola bilər ^[2]. Dünyada psixozu olan insanların yalnız 29%-i ixtisaslaşmış psixi sağlamlıq yardımı alır ^[2] — vaxtında müraciət bu boşluğu azaltmağın ilk addımıdır.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

Özünüzdə və ya yaxınınızda “səslər” eşitmə, qeyri-adi və sarsılmaz inanclar, davranışda kəskin dəyişiklik və ya sosial həyatdan çəkilmə müşahidə edirsinizsə, psixiatra müraciət edin.

Tez-tez verilən suallar