Stress və emosional gərginlik

Stress nə vaxt problemə çevrilir?

İtki, işsizlik, ailə və ya iş problemləri kimi çətin həyat hadisələrinə emosional reaksiya vermək təbiidir. Lakin reaksiya həddindən artıq güclü olursa, uzun sürürsə və insan yeni vəziyyətə uyğunlaşa bilmirsə, bu, uyğunlaşma (adaptasiya) pozuntusu ola bilər ^{[1, 2]}. XBT-11-də uyğunlaşma pozuntusunun iki əsas əlaməti göstərilir: stress yaradan hadisə ilə bağlı fikirlərə qapılma (preokkupasiya) və uyğunlaşa bilməmə ^[1].

Uyğunlaşma pozuntusu nə dərəcədə yayılıb?

Uyğunlaşma pozuntusu kliniki praktikada ən çox qoyulan psixi diaqnozlardan biridir ^{[1, 3]}. Onun yayılması insanın yaşadığı stressli şəraitdən asılı olaraq 0,2%-dən 40%-ə qədər dəyişir ^[2].

Stress sağlamlığa necə təsir edir?

• ÜST-ə görə, işsizlik, yaxınını itirmə və travmatik hadisələr kimi ağır həyat hadisələri yaşamış insanlarda depressiyanın yaranma ehtimalı daha yüksəkdir ^[4].
• Zorakılıq, ağır itkilər və digər ağır təcrübələr təşviş pozuntuları riskini artırır ^[5].
• Təşvişin bədən gərginliyi və sinir sisteminin həddindən artıq aktivliyi kimi təsirləri ürək-damar xəstəlikləri üçün də risk amilləri sayılır ^[5].
• 31 tədqiqatı əhatə edən sistematik icmala görə, uyğunlaşma pozuntusu diaqnozu qoyulmuş qruplarda sonradan bəzi fiziki xəstəliklər (məsələn, infeksiyalar və ürək-damar hadisələri) nəzarət qruplarına nisbətən daha tez-tez qeydə alınıb ^[3].

Hansı əlamətlərə diqqət etmək lazımdır?

• stresli hadisə haqqında daim düşünmək, bu fikirlərdən ayrıla bilməmək ^[1];
• gündəlik işlərin, işin, təhsilin və ya münasibətlərin öhdəsindən gələ bilməmək ^[1];
• güclü narahatlıq, gərginlik, əsəbilik, diqqəti cəmləməkdə və yuxuda çətinlik ^[5];
• çökgün əhval və əvvəl zövq verən işlərə maraq itkisi ^[4].

Uyğunlaşma pozuntusu keçib gedirmi?

Sistematik icmala görə, uyğunlaşma pozuntusu çox vaxt digər psixi pozuntulara nisbətən daha yüngül gedir və əlamətlər daha tez yaxşılaşır; lakin bəzi insanlarda diaqnoz aylar və ya illər sonra da qalır, yaxud daha ağır psixi pozuntulara keçə bilir ^[3]. Ağır əlamətlərlə gedən uyğunlaşma pozuntusu intihar düşüncələri və cəhdləri riskinin yüksəkliyi ilə əlaqələndirilir ^[6].

Kömək və müalicə

• Psixoloji yardım. Uyğunlaşma pozuntusu üzrə tədqiqatların çoxu psixoloji terapiyaları, xüsusən koqnitiv-davranış terapiyası komponentləri olan yanaşmaları öyrənib; lakin bütün müalicə üsulları üzrə sübutların keyfiyyəti hələ aşağı və ya çox aşağı qiymətləndirilir ^[7].
• Əlamətlərin ağırlığına görə yanaşma. Sistematik icmala görə, yüngül əlamətlərlə gedən uyğunlaşma pozuntusunda psixoterapiya göstərişli hesab olunur; ağır əlamətlərdə isə həkim dərman müalicəsinin mümkün faydasını da nəzərdən keçirməlidir ^[6].
• Stresi idarəetmə bacarıqları. ÜST-ə görə relaksasiya və mindfulness kimi bacarıqlar təşviş əlamətlərini azalda bilər; ÜST stresli dövrlər üçün özünə kömək vəsaitləri də hazırlayıb ^[5].

Özünüzə necə kömək edə bilərsiniz?

ÜST-ün tövsiyələri (bu addımlar müalicəni əvəz etmir) ^{[4, 5]}:

• müntəzəm fiziki aktivlik — qısa gəzinti də faydalıdır;
• yemək və yuxu rejiminə mümkün qədər əməl etmək;
• spirtli içkidən və narkotik vasitələrdən çəkinmək;
• yavaş nəfəs alma, əzələ relaksasiyası və mindfulness məşqləri;
• dostlar və ailə ilə əlaqəni saxlamaq, hissləri etibar edilən biri ilə bölüşmək.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

• əlamətlər gündəlik fəaliyyətinizi pozursa və zamanla azalmırsa ^{[1, 3]};
• yuxu, əhval və ya iştah ciddi dəyişibsə ^{[4, 5]};
• spirtli içki və ya sakitləşdirici dərmanlarla “rahatlamağa” çalışırsınızsa ^[5];
• ölüm və ya özünüzə zərər vermək barədə fikirlər yaranırsa — bu halda gözləməyin, dərhal kömək istəyin ^[6].

Tez-tez verilən suallar