Uşaq və yeniyetməlilərdə psixoloji inkişafın ləngiməsi, davranış və inkişaf problemləri

Psixoloji inkişafın ləngiməsi nədir?

Psixoloji inkişafın ləngiməsi dedikdə uşağın nitq, idrak (öyrənmə, düşünmə), hərəkət və ya sosial bacarıqlarının yaşına uyğun gözlənilən səviyyədən geri qalması başa düşülür. XBT-11-ə görə inkişaf dövründə başlayan və intellektual, hərəki, nitq və ya sosial funksiyaların mənimsənilməsində və icrasında əhəmiyyətli çətinliklərlə gedən pozuntular neyroinkişaf pozuntuları qrupuna aid edilir; bu pozuntular adətən 18 yaşdan əvvəl başlayır ^[1].

Uşaq və yeniyetməlilərdə psixi problemlər nə dərəcədə yayılıb?

27 ölkədə aparılmış 41 tədqiqatın meta-analizinə görə uşaq və yeniyetməlilərin 13,4%-ində hər hansı psixi pozuntu müəyyən edilir ^[2]. Ayrı-ayrı qruplar üzrə dünya göstəriciləri belədir ^[2]:

• təşviş pozuntuları — 6,5%;
• davranışı pozan (dağıdıcı) davranış pozuntuları — 5,7%;
• diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu — 3,4%;
• depressiv pozuntular — 2,6%.

Hansı hallarda diqqətli olmaq lazımdır?

CDC valideynlərə aşağıdakı hallarda uşağın həkimi ilə danışmağı və narahatlıqlarını bölüşməyi tövsiyə edir ^[3]:

• uşaq yaşına uyğun inkişaf mərhələlərinə çatmırsa;
• uşağın oyunu, öyrənməsi, danışığı, davranışı və ya hərəkətləri ilə bağlı problem ola biləcəyini düşünürsünüzsə.

Gözləməyin: erkən addım atmaq real fərq yarada bilər ^[3]. Amerika Pediatriya Akademiyası ümumi inkişaf üzrə 9, 18 və ya 30 aylıqda, autizm üzrə isə 18 və 24 aylıqda standartlaşdırılmış skrininq tövsiyə edir ^[3].

Niyə hərtərəfli qiymətləndirmə vacibdir?

İnkişafdakı geriliyin arxasında müxtəlif vəziyyətlər dayana bilər. XBT-11-in neyroinkişaf pozuntuları qrupuna intellektual inkişaf pozuntuları, nitq və ya dil inkişafı pozuntuları, autizm spektr pozuntusu, öyrənmə pozuntusu, hərəki koordinasiyanın inkişaf pozuntusu, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu və stereotip hərəki pozuntu daxildir ^[1]. Buna görə qiymətləndirmə uşağın vəziyyətini hərtərəfli öyrənməyə yönəlir; bəzi hallarda digər mütəxəssislərin (məsələn, pediatr, nevroloq, loqoped, psixoloq) rəyi də tələb oluna bilər.

Davranış problemləri: valideynlərə nə kömək edir?

3–12 yaşlı uşaqlarda erkən başlayan davranış problemləri üzrə Cochrane sistematik icmalına görə (13 tədqiqat, 1078 iştirakçı), valideynlər üçün davranış və koqnitiv-davranış yönümlü qrup təlim proqramları qısa müddətdə ^[4]:

• uşağın davranış problemlərini azaldır;
• valideynlərin psixi sağlamlığını yaxşılaşdırır;
• müsbət valideynlik bacarıqlarını artırır və sərt, mənfi tərbiyə üsullarını azaldır.

Bu proqramlar həm də xərc baxımından səmərəli olub ^[4]. ÜST-ə görə davranış problemləri olan uşaqların valideynləri üçün müdaxilələr valideynlərdə depressiv əlamətləri azalda və uşaqların nəticələrini yaxşılaşdıra bilər ^[5].

Emosional problemlər: təşviş və depressiya

• Təşviş pozuntularının əlamətləri çox vaxt uşaqlıq və ya yeniyetmə dövründə başlayır və yetkinlik dövrünə qədər davam edə bilər ^[6]. Təşviş pozuntularından biri olan selektiv mutizm (başqa şəraitdə rahat danışa bildiyi halda, müəyyən sosial vəziyyətlərdə danışa bilməmə) əsasən uşaqlarda rast gəlinir ^[6].
• Uşaq və yeniyetməlilərdə depressiyanın müalicəsi böyüklərdən fərqlidir: ÜST uşaqlarda antidepressantların istifadəsini tövsiyə etmir, yeniyetməlilərdə isə onlar birinci sıra müalicə deyil və xüsusi ehtiyatla tətbiq edilir ^[5].
• Uşaq və yeniyetməlilərdə müsbət çətinliklərin öhdəsindən gəlmə bacarıqlarını gücləndirən məktəb proqramları depressiyanın qarşısının alınmasında effektivdir ^[5].

Tez-tez verilən suallar