Əqli inkişaf geriliyi nədir?
XBT-11-ə görə intellektual inkişaf pozuntuları inkişaf dövründə başlayan, səbəbləri müxtəlif olan və intellektual fəaliyyətin, eləcə də adaptiv davranışın (gündəlik həyat bacarıqlarının) orta göstəricidən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olması ilə xarakterizə olunan vəziyyətlər qrupudur [1]. Bu göstəricilər standartlaşdırılmış testlərdə orta göstəricidən təxminən iki və daha çox standart kənarlaşma aşağı olur [1]. XBT-11-də bu pozuntular neyroinkişaf pozuntuları qrupuna aiddir; bu qrupdakı pozuntular inkişaf dövründə, adətən 18 yaşdan əvvəl başlayır [1, 2].
“Əqli gerilik” ifadəsi gündəlik dildə hələ də geniş işlədilir, lakin müasir təsnifatda “intellektual inkişaf pozuntuları” termini istifadə olunur [1].
Nə dərəcədə yayılıb?
52 əhali əsaslı tədqiqatı birləşdirən meta-analizə görə intellektual inkişaf pozuntularının yayılması hər 1000 nəfərə 10,37 hal, yəni təxminən 1% təşkil edir [3]. Göstəricilər aşağı və orta gəlirli ölkələrdə, həmçinin uşaq və yeniyetməlilər arasında aparılmış tədqiqatlarda daha yüksək olub [3].
Qiymətləndirmə necə aparılır?
XBT-11-ə görə diaqnoz uyğun normalara malik, fərdi qaydada aparılan standartlaşdırılmış testlər əsasında qoyulur [1]. Belə testlər mövcud olmadıqda həkim davranış göstəricilərinin müvafiq qiymətləndirilməsinə əsaslanan kliniki rəyə daha çox istinad edir [1]. Qiymətləndirmədə həm intellektual fəaliyyət (məsələn, perseptiv mühakimə, işçi yaddaş, məlumatın emal sürəti və şifahi anlama sahələri), həm də gündəlik həyat bacarıqları nəzərə alınır [1]. Meta-analiz müəllifləri də yükün düzgün qiymətləndirilməsi üçün standart diaqnostik sistemlərdən istifadənin vacibliyini vurğulayır [3].
Səbəblər
XBT-11 intellektual inkişaf pozuntularını səbəbləri müxtəlif (etioloji cəhətdən heterogen) vəziyyətlər qrupu kimi təsvir edir və məlum səbəb olduqda onun ayrıca qeyd olunmasını nəzərdə tutur [1].
Digər vəziyyətlərlə əlaqəsi
Autizmli insanların intellektual səviyyəsi dərin geriliklərdən yüksək göstəricilərə qədər dəyişir [4]; buna görə autizm və intellektual inkişaf pozuntusu birlikdə rast gəlinə bilər və qiymətləndirmə zamanı hər ikisi nəzərə alınır.
Dəstək
- İntellektual inkişaf pozuntusu ciddi stiqma ilə üzləşən vəziyyətdir [3]; ailənin və cəmiyyətin məlumatlandırılması vacibdir.
- ÜST-ə görə autizm və digər inkişaf pozuntuları olan insanlar üçün müdaxilələr bu vəziyyətlərlə yaşayan insanların özlərinin iştirakı ilə hazırlanmalı və həyata keçirilməlidir [4].
- Uşağınız yaşına uyğun inkişaf mərhələlərinə çatmırsa, gözləməyin: CDC-nin tövsiyəsinə görə erkən addım atmaq real fərq yarada bilər [5].
Tez-tez verilən suallar
Diaqnoz yalnız IQ testi ilə qoyulurmu?
Xeyr. XBT-11-ə görə həm intellektual fəaliyyət, həm də adaptiv davranış qiymətləndirilir; testlər mövcud olmadıqda kliniki rəy əsas götürülür [1].
Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya
Dr. Fərid Məmmədov əqli inkişaf geriliyi və intellektual inkişaf pozuntuları ilə bağlı konsultasiya qəbulu aparır.
Elmi mənbələr
- ÜST. XBT-11 — 6A00 Disorders of intellectual development: https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#605267007
- ÜST. XBT-11 — Neurodevelopmental disorders: https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#1516623224
- Maulik PK, Mascarenhas MN, Mathers CD, Dua T, Saxena S. Prevalence of intellectual disability: a meta-analysis of population-based studies. Res Dev Disabil. 2011;32(2):419–436. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ridd.2010.12.018
- ÜST. Autism (17.09.2025): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders
- CDC. Learn the Signs. Act Early — Concerned about development: https://www.cdc.gov/ncbddd/actearly/concerned.html
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.