DEHB nədir?
XBT-11-ə görə DEHB təhsil, peşə və ya sosial fəaliyyətə birbaşa mənfi təsir göstərən, ən azı 6 ay davam edən diqqətsizlik və/və ya hiperaktivlik-impulsivlik modeli ilə xarakterizə olunur [1]. Əhəmiyyətli əlamətlər 12 yaşdan əvvəl, adətən erkən və ya orta uşaqlıq dövründə özünü göstərir, lakin bəzi insanlar həkim diqqətinə daha gec yaşda gəlir [1]. DEHB neyroinkişaf pozuntuları qrupuna aiddir [1].
Əsas əlamətlər
XBT-11-in təsvirinə görə [1]:
- Diqqətsizlik — yüksək stimul və ya tez-tez mükafat verməyən tapşırıqlarda diqqəti saxlamaqda əhəmiyyətli çətinlik, asan yayınma və təşkilatçılıq problemləri.
- Hiperaktivlik — həddindən artıq hərəki aktivlik və yerində sakit dura bilməmək; xüsusən davranışa özünənəzarət tələb edən strukturlaşdırılmış vəziyyətlərdə daha qabarıq görünür.
- İmpulsivlik — düşünmədən, riskləri və nəticələri nəzərə almadan anlıq stimullara cavab olaraq hərəkət etmə meyli.
Diqqətsizlik və hiperaktivlik-impulsivliyin dərəcəsi insanın yaşı və intellektual səviyyəsi üçün gözlənilən normal dəyişkənlik hüdudlarından kənara çıxır; bu əlamətlərin nisbəti insandan insana fərqlənir və inkişaf prosesində dəyişə bilər [1].
Nə dərəcədə yayılıb?
- Uşaq və yeniyetməlilər: 27 ölkədə aparılmış 41 tədqiqatın meta-analizinə görə DEHB-nin dünya üzrə yayılması 3,4% təşkil edir [2].
- Böyüklər: qlobal meta-analizə görə uşaqlıqdan başlayan və böyük yaşda davam edən DEHB böyüklərin 2,58%-ində, uşaqlıqda başlanğıcından asılı olmayaraq əlamətləri olan DEHB isə 6,76%-ində rast gəlinir; hər iki göstərici yaş artdıqca azalır [3].
DEHB niyə yaranır?
Ailə, əkiz və övladlığa götürmə tədqiqatları DEHB-nin ailələrdə təkrarlandığını göstərir; DEHB-nin irsiyyət payı 74% kimi yüksək qiymətləndirilir [4]. Genom boyu assosiasiya tədqiqatlarına görə bu irsiyyətin təxminən üçdə biri hər birinin təsiri kiçik olan çoxsaylı geniş yayılmış genetik variantlarla bağlıdır; nadir DNT dəyişiklikləri də müəyyən paya malikdir [4].
DEHB “uydurma” diaqnozdurmu?
Xeyr. Dünya DEHB Federasiyasının beynəlxalq konsensus bəyanatında 27 ölkədən 80 müəllif meta-analizlərə və geniş tədqiqatlara əsaslanan 208 sübuta əsaslanmış nəticəni ümumiləşdirib; müəlliflər vurğulayır ki, DEHB haqqında yanlış təsəvvürlər insanları stiqmatizasiya edir və müalicəni gecikdirir [5].
Diaqnoz necə qoyulur?
Diaqnoz kliniki qiymətləndirməyə əsaslanır: əlamətlərin ən azı 6 ay davam etməsi, 12 yaşdan əvvəl başlaması, yaşa və intellektual səviyyəyə uyğun normadan kənara çıxması və təhsil, iş və ya sosial həyata mənfi təsiri nəzərə alınır [1]. DEHB autizm spektr pozuntusu [6] və tik pozuntuları [7] kimi digər neyroinkişaf və nevropsixiatrik vəziyyətlərlə birgə rast gəlinə bildiyindən, hərtərəfli qiymətləndirmə vacibdir.
Müalicə necə aparılır?
133 ikiqat kor randomizə olunmuş tədqiqatı əhatə edən şəbəkə meta-analizində DEHB-nin əsas əlamətlərinin qısamüddətli (təxminən 12 həftəlik) müalicəsində öyrənilən bütün dərmanlar uşaq və yeniyetməlilərdə həkim qiymətləndirməsinə görə plasebodan effektiv olub [8]. Effektivlik və təhlükəsizlik birlikdə nəzərə alındıqda müəlliflər uşaq və yeniyetməlilərdə metilfenidatı, böyüklərdə isə amfetaminləri qısamüddətli müalicə üçün üstün birinci seçim dərmanları kimi qiymətləndiriblər; dərmanların tolerantlığı isə fərqlidir [8]. Uzunmüddətli təsirlər üzrə məlumat kifayət deyil və əlavə tədqiqatlar tələb olunur [8].
Müalicə planı uşağın və ya böyüyün yaşı, əlamətlərin ağırlığı, müşayiətedici vəziyyətlər, dərmanın fayda və riskləri nəzərə alınaraq fərdi qurulur; dərman müalicəsi yalnız həkim tərəfindən təyin olunur.
Tez-tez verilən suallar
DEHB yalnız uşaqlarda olurmu?
Xeyr. Qlobal meta-analizə görə uşaqlıqda başlayan DEHB böyüklərin 2,58%-ində davam edir [3].
DEHB dərmanları təhlükəsizdirmi?
Şəbəkə meta-analizində dərmanların effektivliyi ilə yanaşı tolerantlığı da qiymətləndirilib və bəzi preparatlar plasebodan daha pis tolerantlıq göstərib [8]. Buna görə dərman seçimi fayda və risklər müzakirə olunaraq həkim tərəfindən edilir.
Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya
Dr. Fərid Məmmədov diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB) ilə bağlı konsultasiya və müalicə qəbulu aparır.
Elmi mənbələr
- ÜST. XBT-11 — 6A05 Attention deficit hyperactivity disorder: https://icd.who.int/browse/2025-01/mms/en#821852937
- Polanczyk GV, Salum GA, Sugaya LS, Caye A, Rohde LA. Annual research review: A meta-analysis of the worldwide prevalence of mental disorders in children and adolescents. J Child Psychol Psychiatry. 2015;56(3):345–365. DOI: https://doi.org/10.1111/jcpp.12381
- Song P, Zha M, Yang Q, Zhang Y, Li X, Rudan I. The prevalence of adult attention-deficit hyperactivity disorder: A global systematic review and meta-analysis. J Glob Health. 2021;11:04009. DOI: https://doi.org/10.7189/jogh.11.04009
- Faraone SV, Larsson H. Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Mol Psychiatry. 2019;24(4):562–575. DOI: https://doi.org/10.1038/s41380-018-0070-0
- Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D, et al. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neurosci Biobehav Rev. 2021;128:789–818. DOI: https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
- ÜST. Autism (17.09.2025): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders
- Robertson MM, Eapen V, Singer HS, et al. Gilles de la Tourette syndrome. Nat Rev Dis Primers. 2017;3:16097. DOI: https://doi.org/10.1038/nrdp.2016.97
- Cortese S, Adamo N, Del Giovane C, et al. Comparative efficacy and tolerability of medications for attention-deficit hyperactivity disorder in children, adolescents, and adults: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry. 2018;5(9):727–738. DOI: https://doi.org/10.1016/S2215-0366(18)30269-4
Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.