Xırdalan · Masazır · Lənkəran @dr.feridmemmedoff

Dr. Fərid MəmmədovHəkim-psixiatr
Menyu
Qəbula yazılın
Uşaqlar və yeniyetməlilər

Tiklər və Turett (Tourette) sindromu

Qəfil, sürətli, təkrarlanan hərəkətlər və ya səslər.

  • Oxuma müddəti: ~2 dəq
  • 5 elmi mənbə
  • Son yenilənmə: 13.09.2026

Tik nədir?

Tiklər qəfil, sürətli, təkrarlanan, ritmik olmayan hərəki hərəkətlər və ya səslərdir [1]. Hərəki (motor) tiklər bədən hərəkətləri, fonik (vokal) tiklər isə səs və ya söz şəklində özünü göstərir [1, 2]. Bəzi tiklər yüngül olsa da, digərləri gündəlik fəaliyyətə təsir edən ciddi psixososial, fiziki və funksional çətinliklərə səbəb ola bilər [1].

Turett sindromu nədir?

Turett sindromu uşaqlıqda başlayan, çoxsaylı hərəki və fonik tiklərlə xarakterizə olunan neyroinkişaf pozuntusudur [2]. Tiklər adətən 10 yaşdan əvvəl başlayır, dalğavari şəkildə güclənib zəifləyir və yaş artdıqca adətən yaxşılaşır [2].

Nə dərəcədə yayılıb?

35 tədqiqatı əhatə edən sistematik icmal və meta-analizə görə [3]:

  • uşaqlarda Turett sindromunun yayılması 0,77%-dir; oğlanlarda (1,06%) qızlara (0,25%) nisbətən daha çox rast gəlinir;
  • uşaqlarda ən çox rast gəlinən tik pozuntusu keçici tik pozuntusudur — 2,99%;
  • böyüklərdə Turett sindromunun yayılması 0,05%-dir.

Tik pozuntuları uşaqlarda böyüklərə, oğlanlarda qızlara nisbətən və xüsusi təhsil ehtiyacı olan uşaqlar arasında daha çox rast gəlinir [3].

Tiklər niyə yaranır?

Turett sindromunun səbəbi mürəkkəb və çoxamillidir: çoxsaylı geniş yayılmış genetik risk variantları nadir irsi və ya yeni yaranmış mutasiyalarla birləşir; perinatal hadisələr və immunoloji amillər kimi qeyri-genetik amillər də rol oynaya bilər [2]. Artan sübutlar beynin korteks–bazal qanqlilər–talamus–korteks dövrəsinin iştirakını dəstəkləyir [1].

Hansı müşayiətedici çətinliklər ola bilər?

Turett sindromu olan insanların çoxunda tiklərlə yanaşı diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu, obsessiv-kompulsiv pozuntu, təşviş, əhval pozuntuları, davranış problemləri və yuxu pozuntuları kimi müşayiətedici nevropsixoloji çətinliklər olur; bunlar sosial həyata, təhsilə və işə əlavə təsir göstərə bilər [1]. Tiklər ağır olduqda və ya müşayiətedici pozuntular olduqda sosial stiqma və həyat keyfiyyətinin aşağı düşməsi daha çox müşahidə olunur [2].

Müalicə və dəstək

Amerika Nevrologiya Akademiyasının klinik təlimatı Turett sindromu və xroniki tik pozuntuları üzrə 46 tövsiyə təqdim edir [4]:

  • tik pozuntularının təbii gedişi barədə məsləhət verilməsi;
  • müəllimlər və həmyaşıdlar üçün psixoedukasiya;
  • müşayiətedici pozuntuların qiymətləndirilməsi;
  • müalicəyə ehtiyacın vaxtaşırı yenidən qiymətləndirilməsi.

Müalicə seçimi fərdi olmalı və fayda, zərər və müşayiətedici pozuntular nəzərə alınaraq xəstə, ona qayğı göstərən və həkim tərəfindən birlikdə edilməlidir [4]. Müalicə seçimlərinə müşahidə (gözləmə taktikası), Tiklər üçün Hərtərəfli Davranış Müdaxiləsi (CBIT) və dərman müalicəsi daxildir [4]. Nevrologiya icmalına görə davranış terapiyası birinci sıra müalicədir, dərman müalicəsi isə tiklərin ağırlığına görə seçilir [1]. Ağır və müalicəyə cavab verməyən tikləri olan böyüklərdə dərin beyin stimulyasiyası nəzərdən keçirilə bilər [4].

Tez-tez verilən suallar

Uşaq tikləri qəsdən edirmi?

Tiklərin iradi və ya qeyri-iradi olması, eləcə də onlardan əvvəl yaranan “daxili istək” hissinin rolu elmi müzakirə mövzusudur [5]. Tiklər isə uşağın sosial və təhsil həyatına ciddi təsir göstərə bildiyindən [1], müəllim və həmyaşıdların maarifləndirilməsi tövsiyə olunur [4].

Tiklər keçib gedirmi?

Turett sindromunda tiklər yaş artdıqca adətən yaxşılaşır [2]; tik pozuntuları uşaqlarda böyüklərə nisbətən xeyli çox rast gəlinir [3]. Tiklər ciddi çətinlik yaradırsa, müalicə seçimləri həkimlə müzakirə edilməlidir [4].

Dr. Fərid Məmmədovla konsultasiya

Dr. Fərid Məmmədov tiklər ilə bağlı konsultasiya və müalicə qəbulu aparır.

Xırdalan: (051) 976 76 76 Lənkəran: 050 328 32 62

Əlaqəli mövzular

Uşaqlar və yeniyetməlilərDEHBDavamlı diqqətsizlik və/və ya hiperaktivlik-impulsivlik.Narahatlıq, stress və bədən şikayətləriObsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)İdarə olunmayan təkrarlanan fikirlər və həddindən artıq təkrarlanan davranışlar.Uşaqlar və yeniyetməlilərAutizm spektr pozuntusuErkən yaşda başlayan sosial ünsiyyət çətinlikləri və təkrarlanan davranışlar.Uşaqlar və yeniyetməlilərƏqli inkişaf geriliyiİnkişaf dövründə başlayan intellektual fəaliyyət və adaptiv bacarıq çətinlikləri.

Elmi mənbələr

  1. Singer HS. Tics and Tourette Syndrome. Continuum (Minneap Minn). 2019;25(4):936–958. DOI: https://doi.org/10.1212/CON.0000000000000752
  2. Robertson MM, Eapen V, Singer HS, et al. Gilles de la Tourette syndrome. Nat Rev Dis Primers. 2017;3:16097. DOI: https://doi.org/10.1038/nrdp.2016.97
  3. Knight T, Steeves T, Day L, Lowerison M, Jette N, Pringsheim T. Prevalence of tic disorders: a systematic review and meta-analysis. Pediatr Neurol. 2012;47(2):77–90. DOI: https://doi.org/10.1016/j.pediatrneurol.2012.05.002
  4. Pringsheim T, Okun MS, Müller-Vahl K, et al. Practice guideline recommendations summary: Treatment of tics in people with Tourette syndrome and chronic tic disorders. Neurology. 2019;92(19):896–906. DOI: https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000007466
  5. Singer HS, Augustine F. Controversies Surrounding the Pathophysiology of Tics. J Child Neurol. 2019;34(13):851–862. DOI: https://doi.org/10.1177/0883073819862121

Bu məlumatlar maarifləndirmə məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə yalnız həkim qiymətləndirməsindən sonra müəyyən edilir.